Tik Bozuklukları ve Tourette Sendromu

Tourette sendromu (TS), birçok olguda çocuklukta başlayan motor, vokal ya da fonik tiklerle seyreden ve sıklıkla obsesif kompulsif bozukluk, dikkat eksikliği, zayıf dürtü kontrolünün eşlik ettiği nörolojik bir bozukluktur.

TS (Tourette Sendromu) sınıflandırma çalışma grubu, kesin tanı kriterlerini şu şekilde açıklamıştır:

1. Hem çoğul motor hem de bir ya da daha fazla fonik tik, hastalık sırasında herhangi bir dönemde bulunmalıdır; ancak aynı anda bulunmaları zorunlu değildir.
2. Tikler günde birkaç kez, hemen her gün ya da bir yılı aşkın bir dönem boyunca aralıklı olarak görülmelidir.
3. Tiklerin anatomik yerleşimi, sayısı, sıklığı, tipi, karmaşık olması ya da ciddiyeti zamanla değişmelidir.
4. Başlangıç yaşı 21’den önce olmalıdır.
5. İstemsiz hareketler ve gürültüler başka tıbbi durumlarla açıklanamamalıdır.
6. Motor ve/veya fonik tikler, güvenilir bir uzman tarafından hastalık süresince herhangi bir anda doğrudan gözlenmeli ya da video kaset ile kaydedilmelidir.

Motor Tikler

Motor tikler tipik olarak ani, sıklıkla tekrarlayıcı hareketlerden, jestlerden ve normal davranışsal bileşenlerini taklit eden ifadelerden oluşurlar.

Tikler basit olarak 4 sınıfa ayrılır:

1. İstemli
   • a) İstemli (planlı, kişinin kendisi tarafından başlatılan, içsel olarak oluşturulan)
   • b) Dışarıdan tetiklenen (bazı dış uyaranlara yanıt olarak, örn. başı yüksek bir sese doğru çevirmek ya da eli sıcak bir tabaktan geri çekmek)
2. Yarı istemli (gönülsüz)
   • a) Bir içsel uyaranla başlatılan (örn. vücudun bir kısmını germe isteği)
   • b) İstenmeyen bir his ya da komplikasyon ile başlatılan (örn. kompulsif dokunma ya da koklama)
3. İstemli olmayan
   • a) Bastırılamayan (örn. nöbetler, refleksler, myoklonus)
   • b) Bastırılabilir (tikler, tremor, distoni, kore, sterotipi)
4. Otomatik bilinçli, gayret olmaksızın gösterilen öğrenilmiş motor davranışlar
   • (örn. yürüme ya da konuşma)
   • Otomatik öğrenilmiş davranışların striatumun sensörimotor kısmında kodlandığı düşünülmektedir. Öğrenilmiş istemli motor beceriler, tik repertuarına dahil edilebileceği için bu bölgenin tiklerin oluşumunda rolü olabilir.

Tiklerin Özellikleri

• Tikler, uykus sırasında tamamen baskılanan diğer hiperkinetik hareket hastalıklarının tersine, tüm uyku evreleri sırasında devam edebilir.
• Genellikle aralıklıdır ve tekrarlayıcı sterotipik olabilir.
• Tikler kısa süreli patlamalar veya uzun süreli artış ve azalmalar şeklinde ortaya çıkabilir.
• Tipik olarak yoğun zihinsel çaba ile iradi olarak bastırılabilir.

Tiklerin Tedavisi

Tiklerin tedavisinde farmakolojik tedavi ve davranış tedavisi birlikte yer almaktadır.

Davranış Tedavisi

1. Tepkisel inhibisyon:
   • Tiklerin istemli efor sarf edilerek tekrarlanması, hastanın dinlenmeye zorlandığı ve tikleri negatif alışkanlık birikimine bağlı olarak sergilemediği bir durumun ortaya çıkmasına neden olur.
2. İşlevsel teknikler / Beklenti yönetimi:
   • Tiklerin olmadığı aralıklar olumlu biçimde desteklenir ve tik davranışları cezalandırılır.
3. Anksiyete yönetimi teknikleri:
   • Rahatlama alıştırmaları yapılır.
4. Maruziyete dayalı tedavi:
   • Uyarıcı duyusal dürtüler gibi tikleri tetikleyen fenomenlere karşı duyarsızlaştırma uygulanır.

Farmakolojik Tedavi

• Amaç, tikleri tamamen ortadan kaldırmak değil, tahammül edilebilir bir düzeye indirmektir.
• Bu amaçla dopamin reseptör blokörleri (nöroleptikler) etkinliği ispatlanmış ilaçlardır.
• Haloperidol ve Risperidon bu amaçla kullanılabilir.